Abonelik ekonomisinin görünmez prangaları: Satın alma ve sahip olma devri bitiyor

EGEMEN SÜTER- Günümüzde artık sahip olma devri sona eriyor ve ömürlük kira kıskacına yavaş yavaş giriş yapıyoruz. Eskiden bir yazılım, film, video oyunu satın aldığımızda tamamen bize ait olurdu. Sadece temel ihtiyaçlara aylık ücret öderdik. Ev kirası, faturalar, veya abonelik olarak bir dergi/gazete veya televizyon kanallarına kayıt olurduk. O zamanlar bir şeye para verdiğimizde, kutusunu rafımıza koyar, yıllarca hiçbir ek ücret ödemeden kullanmanın rahatlığını yaşardık.

Artık bu masrafların yanı başında kullandığımız gündelik yazılımlar, izlediğimiz filmler, oynadığımız video oyunları, yapay zeka, kargo şirketleri, internet alışverişi sitelerinin hepsinin bir abonelik seçeneği var. Tüketici olarak masraflarımız katlanarak artarken, elde tutulur hiçbir mülkümüz olmuyor. 'Al ve senin olsun' kavramı yavaş yavaş silinmeye başladı ve dijital bir hizmet köleliği çağına girmeye başladık.

Ceplerimizdeki görünmez delik: Ne olacak, sadece 99,90 TL!

Herhangi bir alışveriş gerçekleştirdiğinizde, bir yandan artık firmalar size cazip gelen bir fiyattan "aylık aboneliğimize katılıp avantajlardan faydalanın" diyorlar. İlk bakışta göze batmayan, bütçeyi sarsmayacak gibi duran bu teklifler aslında çok büyük bir psikolojik tuzak barındırıyor. Bu fiyatlar gerçekten çok makul ve ucuz evet. Ama kayıtlı olduğunuz 3 tane bile abonelik olursa bu fiyat bir anda yükselmeye başlıyor.

Ay sonu geldiğinde kredi kartı ekstresinde biriken bu ufak meblağlar, aslında ciddiye alınması gereken yekünler oluşturuyor. Aboneliğinizi iptal etmeyi unutturma üzerine kurulu olan bu sistem, size çaktırmadan o ‘cazip’ fiyatı sizden en kolay şekilde nasıl alabilirim üzerine tasarlanıyor. Çoğu kullanıcı "zaten ucuz, kalsın" diyerek iptal süreçlerindeki karmaşık adımlarla uğraşmak istemiyor ve bu da dev şirketlerin her ay düzenli, zahmetsiz bir gelir kapısı elde etmesini sağlıyor.

Hayatımızı haraca bağlayan sinsi kiracılık düzeneği.

Peki hangi sektörlerde var bu dijital kiracılık sistemi? Hayatımızda gündelik olarak kullandığımız çoğu araçta bu sistem artık kalıcı olarak entegre edilmiş durumda ve tamamen sahip olmamıza engel oluyor. Bazı popüler abonelik sistemlerinden bahsedelim. Bu platformlar ve e-ticaret siteleri sizi nasıl kendilerine bağlıyor?

Adobe fotoşoptan Netflix’e kadar, hayatımızdaki çoğu ihtiyaç ve eğlence aslında abonelik ve bağımlılık etkisi üzerine kurulu.

Birçok insanın kullandığı yazılımlar arasında Adobe fotoşop ve microsoft office programları bulunuyor. Eskiden bu programları belirli bir ücret karşılığında satın alırdınız ve sonsuza dek size ait olurdu. CD ve lisans anahtarıyla bilgisayarımıza kurduğumuz bu programlar yıllarca işimizi fazlasıyla görürdü. Ancak artık durum böyle değil. Aylık ödemenizi 5 dakika geciktirseniz bile, anında kullanım erişiminiz kesiliyor. Yıllarca emek verdiğiniz projelere, kendi oluşturduğunuz dosyalara bile şirkete o ayki haracını vermediğiniz an ulaşamıyorsunuz. Böylelikle aylık olarak bu kullanışlı araçlara ücret ödemeye mahkum kalıyoruz.

Gelgelelim neredeyse hepimizin her gün kullandığı platformlara. Netflix, YouTube, Instagram, Spotify. Eskiden tek bir kablolu yayın veya kaset işimizi çözerken, şimdi tek bir platform asla yetmiyor. Reklamsız video mu izlemek istiyorsunuz? YouTube Premium satın almalısınız! Güzel film ve dizilere anında erişim istiyorsanız aylık olarak Netflix’in pahalı olan abonelik sistemine kayıt olmalısınız! İşin en can sıkıcı tarafı ise seçme özgürlüğümüzün elimizden alınması. Platformdaki çoğu filmi belki izlemeyeceksiniz ama Netflix bunun parasını sizden alıyor. Eskiden olduğu gibi tek bir diziyi veya filmi satın alıp izleyemiyorsunuz. Google ve Apple bunu hala çok küçük ölçekli olsa da sizlere sunuyor ama yavaş yavaş yok oluyor.

E-ticaret siteleri ve yapay zekanın bu ekosistemdeki konumu.

E-ticaret sitelerinde ise durum pek farklı değil. Amazon, Trendyol, Hepsiburada, sırf kargo bedava olsun diye, size özel sunulan ayrıcalıklı fiyatlara erişim edinin diyerek, kullanıcıyı özel hissettirerek çekmeye çalışan bu sistemlerde sizi bağlamak için işliyor ve sürekli alışveriş yapmaya zorluyor. Aylık ücreti "zaten ödedim" psikolojisiyle, normalde almayacağımız şeyleri bile satın almaya başlıyoruz.

Çoğu insanın işinde ve gündelik hayatında kullandığı yapay zeka ise tamamen bu sistemin içinde doğmuş ve üzerine kurulmuştur. Birçoğumuzun hayatını kolaylaştıran yapay zekayı aylık ücret ödemeden kullanmak maalesef mümkün değil.

'Minimalizm' mi, yoksa dijital hapishane mi? Hepsi birikince neden çok pahalı?

Yeni nesil maalesef bu düzeneğe çok alışık ve dikkat etmiyor. Verdikleri paranın karşılığında aldıkları hizmet için değil, sosyal düzeneğe ayak uydurmak için kullanıyorlar. Arkadaş ortamındaki sohbetlerden geri kalmamak için bile gereksiz yere bu platformlara para akıtmaya devam ediyorlar. Daha eski toprak birisine sorarsanız ise bu sistemin bir ‘abonelik terörü’ olduğunu söyleyebilir. Matematik yalan söylemez: Aylık 300 TL abonelik ödeyen birisi aslında yıllık 3600 TL’yi hiçbir somut varlık sahibi olmadan harcıyor.

Bu sistemin karşıtı olan bir hayli insan dünyada mevcut. İnsanların aslında ellerinden ne alındığının farkında olmadıklarını ve kimsenin artık fazla bir şeye sahip olmasını istemeyen bu şirketlerden uzak durmasını protesto ediyorlar. Sürekli birilerine borçlu olduğumuz bu dijital kölelik düzeni giderek daralan bir çembere dönüşüyor.

Bu düzenek şu anda geleceğin ta kendisi olarak görünüyor, ama yoksa tekrar eskisi gibi sahip olma ve elimizdekini tutup, sadece ihtiyacımız kadar harcama yapma devrine geri dönüş mü yapacağız?